Żółwie są jedną z najstarszych ewolucyjnie grup kręgowców, skamieniałości tych zwierząt znane są już z ery mezozoicznej. Ogólny plan budowy ciała żółwi prawie nie zmienił się od tamtego okresu, dlatego uznawane są za żywe skamieniałości. Pochodzenie żółwi do tej pory nie zostało wyjaśnione, nie są one również blisko spokrewnione z innymi przedstawicielami gadów. (Dobrowolska 1990; Juszczyk 1987)
Najstarszym odnalezionym przodkiem żółwi jest Triassochelys, pochodzący z górnego triasu. Jego szczątki odnaleziono na terenie Niemiec w 1914 r. Gatunek ten osiągał ok. 90 cm długości i prawdopodobnie nie mógł chować do pancerza głowy, kończyn i ogona, dlatego posiadał na nich kolce chroniące go przed drapieżnikami. (Dobrowolska 1990)
💪 Niesamowita wytrzymałość
Żółwie są zwierzętami wyjątkowo odpornymi na głód, urazy ciała oraz trucizny. Znane są przypadki ponad rocznej głodówki żółwi, bez większej szkody dla ich zdrowia. Odznaczają się także niesamowitą zdolnością gojenia ran, często bardzo poważnych, takich jak utrata kończyn. Charakterystyczną cechą tych gadów jest także długowieczność. Długość życia żółwi jest różna u poszczególnych gatunków i może wynosić od 30 nawet do 100 lat. Wyjątkowa żywotność i wytrzymałość żółwi jest wynikiem ich powolnego metabolizmu. (Dobrowolska 1990; Juszczyk 1987)
📏 Od mikrusów po olbrzymy
Wśród gatunków żółwi można zauważyć dużą zmienność rozmiarów ciała – od gatunków bardzo małych po prawdziwe olbrzymy. Najmniejszy z nich to madagaskarski żółw pajęczkowy Pyxis arachnoides (Bell, 1827) dorastający do 10 cm długości. Największe osobniki zaś można spotkać wśród żółwi skórzastych Dermochelys coriacea (Vandelli, 1761). Długość ich karapaksu może osiągać 2 metry. (Dobrowolska 1990; Juszczyk 1987)
Żółwie występują w bardzo różnych biotopach. Zamieszkują zarówno lądy, wody słodkie i słone. W zależności od rodzaju ekosystemu, w którym występują, wykształciły wielorakie przystosowania w budowie ciała.
-
Żółw słoniowy (Chelonoidis niger) żyjący na Galapagos, to jeden z największych gatunków żółwi. Jego pancerz grzbietowy może mieć 150 cm długości, a waga przekroczyć 200 kg.
🛡️ Pancerz osobisty
Wyróżniającą cechą żółwi jest pancerz, który powstał z przekształconych części kości szkieletu, a pokryty jest rogowymi tarczkami. Składa się z dwóch części: grzbietowej oraz brzusznej i pokrywa prawie całe ciało. W pancerzu znajdują się otwory na głowę, kończyny i ogon, które zwierzę może w chwili zagrożenia wciągnąć do środka.
-
Karapaks (część grzbietowa) tworzą wyrostki ościste kręgów oraz żebra.
-
Plastron (część brzuszna) zbudowany jest z kości obojczykowych wraz z żebrami brzusznymi.
Obie części są połączone za pomocą mostu cardo lub szwu kostnego symphyse. U kądrego gatunku wygląd i budowa tego połączenia jest inna. Układ tarczek rogowych pancerza nie pokrywa się z układem płytek kostnych, dzięki czemu ma on większą wytrzymałość. Pancerze różnych gatunków znacznie się od siebie różnią, np. żółwie lądowe mają pancerz wysklepiony, z kolei wodne raczej płaski, co ułatwia im poruszanie w wodzie. (Dobrowolska 1990; Juszczyk 1987)
🦴 Plan budowy
Żółwie mają czaszkę pozbawioną otworu ciemieniowego oraz otworów skroniowych – typu akinetycznego. Kości podniebienno-kwadratowe nieruchomo zrośnięte są z puszką mózgową, dlatego gady te nie mogą szeroko otwierać paszczy. Nie posiadają zębów, za to posiadają dziób zbudowany z rogowych listew, których forma jest charakterystyczna dla różnych gatunków. Choć nie mają zębów, ich dzioby są bardzo ostre i mogą dotkliwie pokąsać.
Kończyny żółwi są dobrze wykształcone i zaopatrzone w pięć palców:
-
Gatunki lądowe: odnóża słupowate, krótkie palce z grubymi pazurami.
-
Gatunki wodno-lądowe: lekko spłaszczone, palce spięte błoną pławną, długie i ostre pazury.
-
Gatunki typowo wodne: nogi przekształcone w płaskie, podłużne formy przypominające wiosła.
Skóra żółwi pokryta jest łuskami. Niektóre gatunki posiadają wyrostki lub fałdy skórne służące jako kamuflaż, jak żółw sępi Macrochelys temminckii. Żółwie mają dobry wzrok, rozpoznają kształty i kolory (widzą też w podczerwieni). Pomimo rozwiniętych ośrodków słuchu, żółwie są właściwie głuche (tzw. głuchota ośrodkowa).
🥚 Namiętność w skorupie
Rozmnażają się poprzez zapłodnienie wewnętrzne. Składają jaja (od kilku do 200 sztuk), które pokryte są wapienną skorupką. Wszystkie żółwie składają jaja na lądzie. Płeć i rozwój zarodków determinowane są przez temperaturę otoczenia. Żółwie nie opiekują się swoimi młodymi – po wykluciu maluchy wyglądają jak miniatury dorosłych i są od razu samodzielne.
Obecnie rząd Testudines obejmuje 14 rodzin i dzieli się na dwa podrzędy:
-
Pleurodira – bokoszyjne (chowają głowę przez poziome zgięcie szyi w bok).
-
Cryptodira – skrytoszyjne (chowają głowę przez esowate zgięcie szyi i wciągnięcie jej do pancerza).
🇵🇱 Żółwie w Polsce
W Polsce występuje jeden gatunek: żółw błotny (Emys orbicularis). Jest on jednym z najstarszych przedstawicieli fauny Polski.
-
Tryb życia: Wodno-lądowy. Zasiedla wolno płynące rzeki lub zarośnięte jeziora.
-
Pożywienie: Głównie bezkręgowce lub drobne kręgowce.
-
Wielkość: Średnia, nie przekracza 25 cm.
Obecnie populacja żółwia błotnego znacząco się zmniejszyła na skutek działalności człowieka. W Polsce podjęto działania na rzecz jego ochrony, obejmujące zarówno ochronę prawną, jak i ochronę siedlisk. (Jablonski 1998; Juszczyk 1987; Maciantowicz 2006; Mitrus 2004, 2007)
Autor: Natalia Szyszko
📚 Bibliografia:
-
Dobrowolska H. 1981. Gady. PWN. Warszawa. 96-99, 194-203, 214-215.
-
Juszczyk W. 1987. Gady i płazy krajowe. PWN. Warszawa. 11-23.
-
Maciantowicz M. 2002. Problemy ochrony i zachowania puli genowej izolowanych populacji żółwia błotnego Emys orbicularis. Przegląd Przyrodniczy: XIII(3): 39-46.
-
Maciantowicz M., Rybacki M. 2006. Ochrona żółwia błotnego, traszki grzebieniastej i kumaka nizinnego z instrukcjami do wyszukiwania gatunków w terenie. Wydawnictwo Klubu Przyrodników. Świebodzin.
-
Mitrus S. 2004. Żółw błotny. In: Adamski P., Bartel R., Bereszyński A., Kepel A., Witkowski Z. (eds.). Gatunki Zwierząt (z wyjątkiem ptaków). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Ministerstwo Środowiska, Warszawa. T. 6: 309–313.
-
Mitrus S. 2007. Metody badań i ochrony żółwia błotnego. Podręcznik metodyczny. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole. 9-26, 111-112.
-
Najbar B. 2008. Biologia i ochrona żółwia błotnego (Emys orbicularis) w zachodniej Polsce. Wydawnictwo Uniwersytetu Zielonogórskiego, Zielona Góra.
-
Różycki A. 2004. Żółw błotny ochrona gatunku. Poleski Park Narodowy. Urszulin.
