Gospodarowanie odpadami to klucz do walki z problemem nadmiaru smieci. Kazdy z nas jest uczestnikiem tego procesu na jego pierwszym etapie przekazania „wyprodukowanych” smieci pod piecze odpowiedzialnej za nie instytucji. Za te usluge uiszczamy odpowiednia oplate i na tym najczesciej nasza odpowiedzialnosc sie konczy. Na tym zazwyczaj konczy sie tez wiedza o tym, jak w praktyce wyglada dalsza droga wytworzonych przez nas odpadów i jakie wyzwania w tym zakresie stoja jeszcze przed naszym krajem.
Gospodarowanie odpadami to dlugi proces, na który sklada sie caly szereg róznych dzialan zwiazanych ze zbieraniem, transportem, odzyskiem i unieszkodliwianiem. Celem tego procesu powinno byc przede wszystkim zminimalizowanie negatywnego oddzialywania odpadów na srodowisko, ale takze ich uciazliwosci dla czlowieka. Wymaga to odpowiedniego postepowania ze smieciami na kazdym etapie, w czym my takze mamy swój udzial. Co jednak oznacza odpowiednie postepowanie? Wobec zagrozenia, jakie stanowia dla nas obecnie smieci, konieczne bylo wypracowanie nie tyle okreslonych wskazówek, co konkretnych rozporzadzen w tym zakresie. Jest to konieczne, gdyz prawidlowo dzialajacy system to niezbedny element na drodze do rozwiazania problemu smieci. Przyjete obecnie dla krajów UE zasady wywodza sie z Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie odpadów oraz uchylajacej niektóre dyrektywy (tzw. dyrektywa ramowa/odpadowa). Na tej podstawie opracowano Krajowy plan gospodarowania odpadami dla lat 2016-2021 oraz perspektywicznie do 2030 roku. Waznym elementem obu dokumentów jest opracowanie hierarchii postepowania z odpadami, która szereguje je od najbardziej do najmniej efektywnych w zakresie minimalizowania zagrozen srodowiskowych. I sa to: zapobieganie, przygotowanie do ponownego uzycia, recykling, inne metody odzysku i na koncu unieszkodliwianie. Hierarchia postepowania z odpadami i przygotowana na jej podstawie piramida (rys. 1) przedstawia stan pozadany, do osiagniecia którego dzieli nas jeszcze daleka droga.
Zapobieganie i przygotowanie do ponownego uzycia to oczywiscie najlepsze metody walki z problemem smieci. Pierwsza z nich zaklada ograniczenie ilosci powstajacych smieci poprzez zminimalizowanie produkcji szkodliwych i uciazliwych odpadów, takich jak dlugowieczne produkty jednorazowe i odpady opakowaniowe. Przygotowanie do ponownego uzycia oznacza natomiast maksymalne wydluzenie zycia produktów naprawianie, korzystanie z rzeczy uzywanych czy zastosowanie technik upcyklingu. Na poziomie produkcji ograniczanie ilosci powinno isc w parze z podnoszeniem jakosci. Na poziomie konsumenckim zalozenia te wspiera natomiast zyskujaca coraz wieksza popularnosc idea zero waste i idacy za nia szereg praktycznych zasad dotyczacych „bezsmieciowego” zycia. Styl zycia zero waste oznacza zmiane postaw i nawyków konsumenckich, umiejetnosc odmawiania i rezygnacji z niepotrzebnych rzeczy, co wbrew pozorom potrafi bardzo pozytywnie wplynac na jakosc zycia, uczac uwaznosci i oszczedzania. Na temat zero waste znajdziemy w sieci cale tomy informacji i praktycznych porad, publikowanych przez media, blogerów czy organizacje pozarzadowe. Wskazuje to na wyrazny wzrost swiadomosci i aktywnosci spolecznej wokól problemu zanieczyszczenia odpadami. W parze z tym ida zmiany prawne i rosnaca odpowiedzialnosc po stronie producentów, co daje nadzieje na stopniowe zwalczanie problemu smieci u zródla.
[su_custom_gallery source=”media: 936″ limit=”50″ link=”lightbox” target=”blank” width=”270″ height=”250″ title=”never”]
Rys. 1. Piramida prawidlowego postepowania z odpadami
Zródlo: opracowanie wlasne na podstawie Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie odpadów oraz uchylajacej niektóre dyrektywy
Ograniczanie wytwarzania i ponowne wykorzystanie rzeczy to najlepsze, co mozemy zrobic, zeby ograniczyc wielkosc klopotliwych odpadów, jednak wciaz mamy do czynienia z ogromna iloscia tych juz zalegajacych. Poza tym nie ma co sie ludzic przestawienie produkcji z ilosci na jakosc i zmiana naszych nawyków konsumenckich wymagaja czasu. Dlatego kolosalne znaczenie ma dzis to, jak postepujemy z wytworzonymi juz odpadami i gdzie finalnie wyladuja, a wyjscia sa trzy: zaklady recyklingowe, spalarnie i wysypiska.
Recykling to ogólne okreslenie metod i procesów, których celem jest przeksztalcanie bezuzytecznych odpadów w wartosciowe zasoby. Uzyskane ze smieci surowce sluza w dalszej produkcji, nie tylko ograniczajac ilosc odpadów, ale tez oszczedzajac cenne zasoby naturalne oraz energie. Zgodnie z Ustawa o odpadach z dnia 14 grudnia 2012 roku recykling nalezy rozumiec jako „odzysk, w ramach którego odpady sa ponownie przetwarzane na produkty, materialy lub substancje wykorzystywane w pierwotnym celu lub innych celach; obejmuje to ponowne przetwarzanie materialu organicznego (recykling organiczny), ale nie obejmuje odzysku energii i ponownego przetwarzania na materialy, które maja byc wykorzystane jako paliwa lub do celów wypelniania wyrobisk”.
Recykling wpisuje sie w idee zrównowazonego rozwoju, wspierajac realizacje zalozen gospodarki obiegu zamknietego. Zgodnie z dyrektywa UE dazeniem Unii jest stworzenie „spoleczenstwa recyklingu”, którego celem bedzie „unikanie wytwarzania odpadów oraz wykorzystywanie odpadów jako zasobów”. I trudno dzis zaprzeczyc, ze recykling to najlepszy i konieczny kierunek juz dziejacych sie zmian. Kraje czlonkowskie UE sa ponadto zobligowane do osiagniecia okreslonego poziomu przetwarzania odpadów 50% do roku 2020 i 65% do 2030. Wedlug danych GUS z 2016 roku procent odpadów przeznaczonych do recyklingu w Polsce wyniósl zaledwie 28%. Jest to wiec powazne wyzwanie dla naszego kraju.
Przede wszystkim musimy pamietac, ze recykling zaczyna sie w naszych gospodarstwach domowych mowa tu o segregacji smieci, od której zaczyna sie caly proces. Nasz wklad w tej dziedzinie jest bardzo wazny. Trzeba jednak pamietac, ze zasade segregacji odpadów komunalnych na poziomie gospodarstw domowych wprowadzono dopiero w 2013 roku i nie bez powodu okreslono to mianem rewolucji smieciowej. Nowe przepisy zwrócily nasza uwage na problem smieci, zwiekszajac zakres odpowiedzialnosci i wlaczajac nas w proces gospodarowania odpadami, a prowadzona przy tym edukacja wplynela pozytywnie na wzrost swiadomosci spolecznej. Jednak jest to proces powolny i wciaz mamy wiele do zrobienia, jesli chcemy osiagnac oczekiwane standardy. Oznacza to koniecznosc wziecia na siebie odpowiedzialnosci i prace nad codziennymi nawykami. Panujace obecnie zasady segregacji nie powinny nastreczac nikomu wiekszych trudnosci. Trudniejszy do rozwiazania problem to egzekwowanie segregacji odpadów w przypadku budynków wielolokalowych. Do tej pory nie znaleziono lepszych rozwiazan niz stosowanie odpowiedzialnosci zbiorowej, tzn. wiekszych oplat dla wszystkich lokatorów, jesli smieci nie sa segregowane. W tym miejscu mozemy jednak spelnic swoja role, starajac sie edukowac otoczenie, w tym sasiadów, i reagowac na nieprawidlowe zachowania.
Segregacja ujawnia jeszcze jeden problem szeroka produkcje odpadów nienadajacych sie do recyklingu badz takich, których mozliwosc przetwarzania jest powaznie ograniczona. Najbardziej wartosciowy z puntu widzenia recyklingu odpad to taki, który mozna przetwarzac wielokrotnie. W przypadku niektórych surowców, tak jak popularnych w obiegu metali czy szkla, mozliwosc odzyskiwania jest wrecz nieograniczona, a oszczednosc surowców i energii siega wiecej niz 90%. W zlozonym swiecie tworzyw sztucznych sprawa jest nieco bardziej skomplikowana. W przypadku czesci materialów recykling daje swietne efekty, ale przetwarzanie innych zwiazane jest ze sporymi ograniczeniami. Dotyczy to szczególnie odpadów wielomaterialowych. Ich szeroka produkcja i jednorazowe przeznaczenie to jedne z przyczyn ladowania szkodliwych odpadów we frakcji odpadów zmieszanych, a w efekcie na wysypiskach. Do takich problematycznych smieci naleza m.in. podpaski, tampony czy pieluchy jednorazowe, ale tez wiele z odpadów opakowaniowych. Warto wiedziec, ze w przypadku wszystkich tych produktów istnieje konkretna, wielorazowa alternatywa, a jakosc ekologicznych zastepników moze niejednego zaskoczyc.
Z perspektywy konsumenta wazne wydaje sie wiec nie tylko ograniczanie ilosci odpadów, ale tez umiejetnosc dokonania odpowiedniego wyboru w kontekscie mozliwych dalszych losów naszych smieci. Na sam poczatek warto zwrócic uwage na znak recyklingu umieszczany na produktach, na których producent deklaruje przydatnosc do dalszego przetwórstwa. Oznaczenie to opatrzone jest dodatkowymi informacjami, jesli mamy do czynienia z plastikiem. Informuje nas ono o rodzaju tworzywa, z jakiego zostal wykonany, a w efekcie o wlasciwosciach w zakresie szkodliwosci i mozliwosci dalszego przetwarzania w procesie recyklingu. Przydatne informacje na temat produktowych oznaczen znajdziecie w TYM wpisie na blogu Na nowo smieci.
[su_custom_gallery source=”media: 775″ limit=”50″ link=”lightbox” target=”blank” width=”400″ height=”400″ title=”never”]
Rys. 2. Znak recyklingu
Segregacja odpadów komunalnych w gospodarstwach domowych obejmuje zaledwie kilka frakcji. Rozpoznajemy odpady zmieszane, frakcje obejmujaca plastik i metal, makulature, szklo oraz odpady biodegradowalne, coraz czesciej jestesmy tez swiadomi koniecznosci oddzielania odpadów niebezpiecznych, takich jak baterie, zarówki czy przeterminowane leki. Co oczywiste, nasza domowa segregacja to jedynie pierwszy etap oddzielania poszczególnych rodzajów smieci na potrzeby recyklingu. W kolejnym do sortowni trafiaja odpady komunalne zmieszane, odpady pochodzace z selektywnej zbiórki, a takze przemyslowe, których sklad odpowiada odpadom komunalnym. Glównym celem dzialania sortowni jest podniesienie poziomu odzyskiwania surowców wtórnych i zminimalizowanie ilosci odpadów trafiajacych na skladowiska. Efektywnosc w tym zakresie zalezy w duzej mierze od zastosowanych technologii, takich jak mechaniczno-biologiczna obróbka odpadów umozliwiajaca wydzielenie odpadów zdatnych do kompostowania i termicznego przetwarzania. Prawidlowo prowadzona segregacja smieci na poziomie gospodarstwa domowego i ogólne zwiekszenie udzialu odpadów zbieranych selektywnie znacznie ulatwiaja procesy sortowania, m.in. obnizajac ich czas i koszty. Z sortowni odpady przekazywane sa do odpowiednich zakladów recyklingowych, a te nienadajace sie do przetworzenia podlegaja tzw. unieszkodliwieniu.
Unieszkodliwianie zajmuje ostatnie miejsce w hierarchii prawidlowego postepowania z odpadami. Oznacza ono w praktyce spalanie badz skladowanie i obejmuje wszystkie te odpady, których nie udalo sie wykorzystac w bardziej efektywny sposób. Sposród tych dwóch metod spalanie przynosi znacznie lepsze efekty, jest to jednak sposób bardzo kosztowny i wymagajacy szczególnych srodków ostroznosci. Skladowanie odpadów to natomiast najgorsze z mozliwych rozwiazan, niestety wciaz powszechnie stosowane. Wedlug danych GUS z 2016 roku tak konczy 37% naszych smieci. Na skladowiska trafiaja smieci o bardzo zróznicowanym skladzie, w tym ogromne ilosci takich, które mozna by z powodzeniem przetworzyc.
Obecnie surowe przestrzeganie hierarchii odpadów, mozliwe dzieki wdrazaniu unijnych przepisów, to jedyny sposób przeksztalcenia odpadów w zasoby, a tym samym minimalizowania negatywnych skutków produkcji dla srodowiska naturalnego. I chociaz proces zmian nie jest latwy, to mamy realny wplyw na jego przyspieszenie. Pierwszy warunek to odpowiedni poziom wiedzy na temat mozliwych rozwiazan w zakresie zapobiegania powstawania odpadów i sposobów postepowania z juz wytworzonymi. Drugi to zastosowanie tej wiedzy w codziennym zyciu i szerzenie jej w swoim otoczeniu.
Magdalena Bara
Bibliografia:
- D. Lipinska, Gospodarka odpadowa i wodno-sciekowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Lódzkiego, Lódz 2016.
- P. Manczarski, Mechaniczno-biologiczne przetwarzanie i skladowanie odpadów w swietle nowo obowiazujacych przepisów, http://www.odpady-help.pl/uploads/publication/pdf/5/Mechaniczno-biologiczne_przetwarzanie_i_skladowanie_odpadow_w_swietle_nowo_obowiazujacych_przepisow_-_P_Manczarski.pdf.
- Cz. Rosik-Dulewska, Podstawy gospodarki odpadami, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2008.
- J. Siuta, Jednolita klasyfikacja odpadów, Instytut Ochrony Srodowiska, Warszawa 1993.
- Akademia odpadowa. Poradnik dla edukatorów, Kraków 2012.
- Krajowy plan gospodarki odpadami, Warszawa 2016.
- Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach.
[su_custom_gallery source=”media: 684″ limit=”50″ link=”lightbox” target=”blank” width=”600″ height=”400″ title=”never”]